ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

ΑΡΘΡΑ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ: Η ΕΙΚΟΝΑ, Ο ΤΟΠΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΡΜΟΝΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ


«Το αρχιτεκτονικό έργο μπορεί να εκφράζει με την ύπαρξή του την συγχρονικότητα ή και τη διαχρονικότητά του. Σημασία όμως έχουν οι δεσμοί του έργου με την φύση και τον τόπο. Έτσι η φύση και ο τόπος θα πρέπει, όπως συμβαίνει με τις ζωογόνες ουσίες που μπαίνουν σ’ έναν οργανισμό, να διαρρέουν το ανθρώπινο δημιούργημα της αρχιτεκτονικής και να το αιμοδοτούν με καλλιτεχνική ζωντάνια.»
Ο Αλέξανδρος Παπαγεωργίου, Αρχιτέκτων και Καθηγητής του Εθνικού Μετσοβείου Πολυτεχνείου με σπουδές στις Η.Π.Α. και πλούσιο αρχιτεκτονικό και συγγραφικό έργο, γράφει όσα προηγήθηκαν με αφορμή το έργο του Δημήτρη Πικιώνη για τα έργα της Ακρόπολης, στα οποία και ο ίδιος είχε εργαστεί ως συνεργάτης του. Μετά από την ομιλία του στην Ε.Ε. στις 6 Μαρτίου, είχα μια σύντομη συνομιλία μαζί του όπου μας δόθηκε η ευκαιρία να διαπιστώσουμε τον παρακάτω συλλογισμό: Το αρχιτεκτονικό έργο πρέπει να βγαίνει μέσα από την εποχή του, την οποία και να εκφράζει με τους τρόπους της κατασκευής και τα υλικά που χρησιμοποιεί, θα πρέπει, όμως, ταυτόχρονα, να μην αποστασιοποιείται από τις μνήμες του τόπου της δομής του και να εγγράφεται με σεβασμό στην ομορφιά της φύσης που το περιβάλλει.


Ερ. Θα μπορούσατε να συμπυκνώσετε σε λίγα λόγια το πιο σημαντικό δίδαγμα που έχετε αποκομίσει από τη συνεργασία σας με τον Πικιώνη;

Απ. Όπως ίσως γνωρίζετε, ο Πικιώνης ήθελε στην αρχή να γίνει ζωγράφος. Ο πατέρας του ήτανε αυστηρός και ήθελε να του δώσει μια πρακτική κατεύθυνση. Αυτός υπήκουσε στον πατέρα του και έγινε πολιτικός μηχανικός. Μετά όμως επενέβησαν άλλοι καλλιτέχνες της εποχής εκείνης και έπεισαν τον πατέρα του να τον αφήσει να πάει στη Γερμανία, στο Μόναχο, κι εκεί σπούδασε ζωγραφική. Κατόπιν πήγε στο Παρίσι κι εσπούδασε αρχιτεκτονική. Επομένως, ήταν πολιτικός μηχανικός, αρχιτέκτων και ζωγράφος. Και περισσότερο ήταν ποιητής. Ήταν ένα δημιουργικό πνεύμα και αυτή τη δημιουργικότητα τη μετέφερε στη διδασκαλία του. Η βάση της διδασκαλίας ήταν η εικόνα, αυτό που βλέπουμε, αυτό που δε μιλάει, αλλά που μιλάει μέσω του φωτός και της σκιάς, μέσω των χρωμάτων, μέσω των αντιθέσεων της υφής, μέσω του όγκου και του χώρου, ό,τι περνάει μέσα από το μάτι μας, μέσω του αμφιβληστροειδούς στον εγκέφαλό μας.

Ο Πικιώνης επίσης είχε παρατηρήσει ότι είμαστε ετερόφωτοι και μάλιστα ότι αποδεχόμαστε πολύ εύκολα τα φώτα του τεχνικού πολιτισμού ξεχνώντας την πατρίδα μας. Εκείνο που χαρακτηρίζει την διδασκαλία του είναι να βλέπουμε στο μέλλον αλλά χωρίς να ξεχνάμε το παρελθόν. Το παρελθόν αυτό για την Ελλάδα είχε τρεις φάσεις. Η πρώτη ήταν η αρχαιότητα. Η δεύτερη είναι το Βυζάντιο. Και η τρίτη, που ο Πικιώνης ανέπτυξε ιδιαιτέρως και την ελάτρευε ήταν η περίοδος της Τουρκοκρατίας, όπου ο αγράμματος Έλληνας ανέβηκε πάνω στα βουνά, εμπήκε μές στα μοναστήρια και διατήρησε τα ήθη και τα έθιμα. Σ’ αυτή την παράδοση που ήτανε σαν τους ομηρικούς χρόνους τρόπον τινα, όπου χωρίς τη γραφή μετεδίδοντο οι πληροφορίες, εζητούσε να ξαναβρεί το σχήμα της νέας Ελλάδας.

Επομένως πρώτα έρχεται η οπτική εικόνα και ύστερα ο τόπος Η εποχή του ήτανε μια επαναστατική εποχή. Ένας μεγάλος αρχιτέκτονας της εποχής εκείνης ήταν ο Walter Gropius, που ήταν και γνωστός του. Ο Λε Κορμπυζιέ έλεγε: το σπίτι είναι μία μηχανή μές στην οποία ζούμε. Αυτοί, λοιπόν, κατέληξαν ότι η Αρχιτεκτονική θα είναι ίδια σε όλο τον κόσμο. Και πράγματι η μοντέρνα αρχιτεκτονική ήταν ένα κίνημα όπου για πρώτη φορά από το Παρίσι μέχρι το Τόκιο χτίστηκαν κτίρια με τον ίδιο τρόπο. Επομένως η παράμετρος του τόπου δεν έμπαινε μες στην μοντέρνα αρχιτεκτονική,. Αντίθετα προς τον Πικιώνη ο οποίος έθεσε την παράμετρο του τόπου. Όχι μοναχά αυτού εδώ του τόπου αλλά οποιουδήποτε τόπου. Στην αντίληψη του Πικιώνη υπήρχε πρώτα η εικόνα και έπειτα ο τόπος και ιδιαίτερα η λαϊκή παράδοση, ο λαϊκός πολιτισμός.

Ερ. Τι θα είχατε να πείτε για τις παρεμβάσεις που γίνονται σήμερα στο Λόφο του Φιλοπάππου μιας που κι εσείς είχατε εργαστεί εκεί.

Απ. Ο Πικιώνης ήταν κατά της περίφραξης. Αυτό το οποίο επεδίωκε - και εγώ ως μαθητής του και κατόπιν συνεργάτης του- ήταν η ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων. Μάλιστα ο Πικιώνης εξήλωσε δρόμους, οι οποίοι είχαν χαραχτεί μέσα στους αρχαιολογικούς χώρους. Βεβαίως, υπάρχουν πράγματα με τα οποία δεν συμφωνούν απόλυτα ακόμα κι αυτοί που εργάζονται για την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων. Π.χ. η οδός Διονυσίου Αρεοπαγίτου που καλώς μετετράπη σε πεζόδρομο είναι φτιαγμένη κατά τέτοιο τρόπο σα να ήταν ο ίδιος δρόμος ασφαλτοστρωμένος, αλλά φτιαγμένος με κυβόλιθους ιταλικής προέλευσης. Θα μπορούσε να ξεφύγει από αυτές τις μορφές που είναι μορφές αυτοκινητόδρομου, δεν είναι μορφές πεζοδρόμου. Και να επεκταθεί περισσότερο το πράσινο. Ωστόσο, τα παράπονα δεν είναι πάντα δικαιολογημένα. Πολλές φορές οι άνθρωποι παραπονούνται και για λόγους ιδιωτικού συμφέροντος . Είναι λανθασμένο, π.χ. να πούμε ότι ο Πικιώνης αποφεύγει το τσιμέντο. Ο Πικιώνης χρησιμοποίησε το τσιμέντο διότι δεν αποφεύγει την εποχή του. Δεν μιμείται μια άλλη εποχή. Αλλά το έργο εξακολουθεί να είναι χειροποίητο.Είναι μες στην εποχή του αλλά εκείνο που παίρνει απ’ την άλλη την εποχή είναι η εργασία του τεχνίτη, που γίνεται με το μάτι και με το χέρι επί τόπου όπως γινόταν στο παρελθόν.

Ερ. Πιστεύετε ότι η αρχιτεκτονική των σχολείων επηρεάζει την αισθητική και περιβαλλοντική συνείδηση των μαθητών ;

Απ. Ο Πικιώνης έχει κάνει δύο σχολεία, ένα στον Λυκαβηττό με επιδράσεις από τη μοντέρνα αρχιτεκτονική και ένα στη Θεσσαλονίκη, το Πειραματικό. Το σχολείο έχει μια ορισμένη λειτουργία. Χρειάζεται χώρος και μέσα και έξω για το παιδί. Χρειάζεται φως και επαφή του παιδιού με το δάσκαλο. Επομένως, ένα βασικό χαρακτηριστικό είναι η απλότητα, ώστε λειτουργικά να προσαρμόζεται σωστά στον τρόπο της ζωής του παιδιού. Επομένως καταλήγουμε σε κάποιες λύσεις- τουλάχιστον στην περίπτωση του Πικιώνη- της αρχιτεκτονικής με αίθρια. Το αρχαίο ελληνικό αίθριο. Η λέξις «αισθητική» ήταν άγνωστη στους αρχαίους Έλληνες. Κι όμως μας εδίδαξαν την καλή αίσθηση των πραγμάτων. Η λέξη χρησιμοποιήθηκε το 17ο αιώνα, την εποχή του Διαφωτισμού, όταν οι άνθρωποι καθώς είχε προχωρήσει η επιστήμη ήθελαν κι αυτό που ονομάζουμε ωραίο να το βάλουν σε μια τάξη. Ο Π. Μιχελής έχει ένα σύστημα ιδεών με το οποίο εδίδασκε αισθητική. ¨Όταν μιλήσουμε για τον Μιχελή θα ξεκινήσουμε από την Ιδέα. Όταν μιλήσουμε για τον Πικιώνη, όμως, θα ξεκινήσουμε από την εικόνα. Αντιπαλαίουν εδώ δύο διαφορετικές προσεγγίσεις σ’ αυτό που λέμε όμορφο. Τα παιδιά που ζουν στο σχολείο δεν επηρρεάζονται από την ιδεολογική ανάλυση της αισθητικής του, την οποία άλλωστε και αγνοούν. Αλλά επηρρεάζονται από την εικόνα του σχολείου τους μέσα στην οποία ζουν και αναπτύσσονται. Αυτή την εικόνα πολλές φορές τη συντηρούν στη μνήμη τους και βαθύτατα αγαπούν. Γι’αυτό τον λόγο, η εικόνα του σχολείου με τα σχήματα, τις αναλογίες, τους όγκους και τους χώρους της, τα χρώματα και τις υφές, θα πρέπει να εμφυσά στα παιδιά μια αίσθηση γαλήνης και ερασμιότητας που να εγκλείει μέσα της και τα νοήματα του τόπου τους και της πολιτισμικής του μνήμης. Σε αυτά τα αιτήματα της ανάπτυξης μιας υγιούς εικόνας στην ψυχή των παιδιών ανταποκρίθηκε ο Πικιώνης με τα σχολεία του στην Αθήνα και Θεσσαλονίκη.

Επιστροφή